Го зборевме ова? :: Локумот ни е култура, кога веќе културата не ни е (како) локум

Драга моја Калина,

Речиси да не можев да ја извадам од глава песната „Кутија“ од Страјк додека го читав твоето писмо, и еве пак ја слушам додека ти го пишувам ова. Токму поради твојата зграда во Сараево на Сутјеска која не можам да ја замислам поинаку од она што Страјк го рецитира во песната од истоимениот, и воедно неговиот прв студиски, соло-албум објавен во 2011 година.

Во песната лирскиот субјект пее за зградата, „Кутијата на Пандора“, чии станови ги населуваат луѓе од различни слоеви, различни позадини, различни приказни. Таму потенцијалниот убиец е уште жив и насмеан, ја има и типката што кува хероин, типот кој е дилер, го има и дечкото кој пишува текстови за луѓе / некои зли / некои Фреди Кругер. Песнава, накратко, има толку многу паралели со твојата зграда во Сараево што оформува добра подлога за почеток на разбирање на сличностите кои ги делиме со сарајлиите, па и со сите во Босна. Ако ништо друго, за да може да ги разбереме околностите во кои се живее таму, кои очигледно не се многу поразлични од овие кај нас. Во македонската зграда живеат нашите потенцијални комшии кои не ни се непознати, а ете, ги среќаваме и на други места на Балканот.

Но, што друго ни е заедничко? Да, тука е минатото како дел од бившата Федеративна република и нејзиниот фатален распад. Минато од кое уште влечеме последици: транзицијата која исто така е многу застапена во творештвото на Страјк, приватизацијата на она што некогаш припаѓало на сите (или на државата). Ние ги разбираме јазично (говориме јазик без падежи, читаме, слушаме музика на тој јазик, тие помалку нѐ разбираат, но тука сме некаде), тие ја имаа траумата од војната чии последици овде, на југ, беа почувствувани, иако во многу помали размери.

Го споменуваш служењето војска во Македонија на кое се сеќаваат повозрасните мажи, што, морам да кажам, им е омилена приказна на сите што и јас ги запознавам кога патувам низ овој дел од Балканот. Секогаш е емотивно кога некој се навраќа на такви спомени – врзани со отслужување воен рок (имплицитна е подготовката за потенцијална војна), време кога млади луѓе се носени од еден до друг крај на државата и кога ги мешале, за така да стекнат пријателства со луѓе од другите народности на Големата држава. Тоа се истите пријатели против кои ќе војуваат некоја деценија или некоја година покасно, пријатели кои останале да живеат во сеќавањето, а некои (ретки) кои останале да се дружат и покрај сите ср***а што се испослучувале.  Дедото на другарка ми Сунчица од Каштел Стари, служел војска на Шара, во касарната во Тетово. Нему не му значело тоа толку многу колку што ни значи нам двете сега, по педесет години. Сега кога таа има шанса да го посети тоа место, касарната како споменик од едно друго време. Од сѐ ова, феноменот врзан со усовршување воени вештини станува напумпан емотивен балон во кој има место и за нас: „третата генерација Југословени“, како што сакам јас да ги наречам, чиишто родители се сеќаваат на тој период. Но, што ни останува нам кои не сме навистина третата генерација, туку сме првите генерации Македонци, Босанци, Хрвати, Срби, без притоа никој од нас да има избор да биде Југословен? Приказните за служењето војска се како последните плочки од калдрмата на патот „Братство и јединство (единство)“ кој се чини сѐ потешко дека некогаш ќе се асфлатира. Изгледите се вакви: Хрватска и Србија активно вложуваат во своите војски, во Србија скоро имаше и парада за новонабавеното оружје и сето тоа е двојно застрашувачки знаејќи го минатото на овие простори. 

Истовремено, македонските војници се заразени од шуга поради тоа што спијат во дотраени постелнини и немаат вода за капење. И двете ситуации се еднакво трагични. Факт е дека приказните оттогаш се романтизирани. Не им било баш на сите толку најубаво како што денес се сеќаваат некои. Ете го Исаковски кој во последно време пак стана популарен (за што ми е многу мило!) за кого одењето во војска не било толку романтично, за разлика од останатите придобивки од Големата држава. Но, тажно е што приказните кои и двете сме ги слушнале низ нашите патешествија стануваат утопија во однос на сегашноста што ни се сервира. И, ете ти, пак сличности!

Го споменувам Игор Исаковски, кој во својот роман „Пливање во прашина“ раскажува за авантурите од Скопје, преку Белград, до Каштелите. Зборува за патувањето со воз за кое не ти требало ни скршена пара, за безгрижното автостопирање, пријателите и девојките кои му се попатен дел од животот – доволно значаен, за нив да пишува. Нормално дека го романтизирам сето тоа, од оваа позиција можеби најмногу патувањето до тие места. Да, како што пишуваш патував со два авиона за да ве посетам неколкуте таму кои ми значите, и ужасно е што авион нѐ дели со Сунчица, и што пред три години од Нови Сад до Скопје патувавме 14 саати со комбе, бидејќи последниот директен автобус од Белград (освен ноќниот) „ни избега“ во 17:30.

Настрана непостоечката инфраструктура, многу повеќе боли што не знаеме ништо едни за други. Пред четири години ме затекна тоа чувство кога пријателка, млада новинарка од Босна ми раскажуваше за една репортажа. Пишувала за занаетчиите во сараевската чаршија кога ѝ го поставиле прашањето: „Ти не си наша, нели?“. После ми објаснуваше што значи тоа „нивна“ и како таа не е нивна и покрај тоа што живее таму, го говори истиот јазик со сите други, а сепак некако не е нивна. Ме погоди тоа што не знаев колку е сѐ уште жива поделбата во тој град и тоа што нашето образование не нѐ учи баш како живее поствоеното Сараево. Таа се разбира, знаеше само за Тоше и за Охрид.  

Кога сме кај Тоше, еден пријател од Србија многу се смееше што нашиот национален стадион се вика „Тодор Проески“, па ми рече: зар немате друг по кого да го именувате, па се решивте за поп-пејач? Од каде да почнам да објаснувам во таква ситуација, да ја отворам ли пандорината кутија како Страјк и да се тегнам до проблемот со Грција и дека стадионот порано се викаше „Филип II Македонски“? На истото патување сите Балканци постојано потенцираа дека јас сум од Северна Македонија. Речиси никој не знаеше што е таа придавка и зошто ми значи ако не ја употребуваат во секој можен момент. Повеќето тоа го правеа бидејќи мислеа дека со тоа ќе ми искажат почит. Така се најдов во следнава ситуација.

Јас и цимерката, Црногорка, седиме во хотелска соба во Финикс. Надвор температурата е скромни 52 степена целзиусови, а внатре под клима на 15 степена, јас шетам по собата, ѝ раскажувам за спорот со Грција за името. Таа студира право и меѓународни односи и од кревет поставува проникливи прашања. Заклучуваме дека кажувањето Северна не е искажување почит. По два месеца, таа полага испит, а прашањето е за македонско-грчките односи. Ми јавува да ми каже дека положила и професорот особено ја пофалил за продлабоченото знаење за ситуацијата, а таа му зборувала првенствено од сеќавање на нашиот муабет.

Да не беа фондовите на ЕУ и САД кои прво ни го доделија прекарот „Западен Балкан“, а после нѐ турнаа во заеднчки проекти, можеби немаше да има ни вакво скромно меѓусебно запознавање. А, можеме и без нив, бидејќи има иницијативи кои работат на регионално поврзување. Овде ќе ги спомнам музичарите со предност на колективот „Гола планина“ (а, со особена почит и за сите други, како и за сите што биле пред нив!) кои неуморно прават соработки, свирки, концерти таму и носат музичари овде, организираат настани и фестивали. Ги споменувам нив зашто годинава не добија поддршка од Министерството за култура. Денот (недела) кога се објавија резултатите, откако ги листавме оние за издавачка дејност, дојдов дома и пуштив вести. Се појави министерот на интервју и неговата прва реченица беше, ќе парафразирам: Годинава вложуваме и ги поддржуваме младите музичари. Ма, немој! Да, има поддржано млади музичари, но тоа не е ни блиску до доволно!

Реакциите на културните работници како и секоја година, и сега беа остри, протестирачки, но не и изненадувачки. Чекањето на резултатите станува традиција: се објавува, незадоволни има, следната година иста песна. Разликата е што сѐ побројни се квалитетните уметници и културни работници кои се откажуваат, заминуваат, наоѓаат други начини, одат да творат каде што трудот и уметноста им се цени. Поддршка не доби ни фестивалот „Поетска ноќ во Велестово“ кој е меѓу најстарите поетски фестивали со меѓународен карактер и препознаеност. Колку за контекст, таму горе, во магичното Велестово, кај чешмата читале доајените на македонската поезија, а низ годините настапиле и многу поети од регионот и пошироко. Како манифестација од мултидисциплинарен карактер со скоро половина милион денари годинава е поддржан фестивал за локум. Фестивалот е „Балкански етно-фјужн“, и супер е што добива поддшка, но локумот ли ни е култура кога веќе културата не ни е локум?    

Како ќе градиме препознатлива слика, како ќе ја шириме културата (па и во региониот) ако немаме силни столбови на поддршка за музика, книжевност, филм и општо сѐ што спаѓа во уметност? Ќе тераме сами дур можеме. Кога ќе се умориме, ќе дојдат други деца и ќе туркаат додека и тие не се уморат. А, после кој?

Ме мачи Балканов и мене, Калина, но уште повеќе ме мачи Македонија и што таа прави за да се зачува она малку што одлучило да остане овде и да создава. Гризе прашањето како ќе се сочува она што е овде, а веќе ретко кој мисли да се сочува она што некогаш било: големата поврзаност, нејзиниот резултат и придонес за култура! И, нека ме наречат за ова југоносталгична. Тоа нема да смени ништо во однос на тоа дека и покрај сличностите, се губи идејата за заедничка сегашност, а заедничка иднина нема ни на повидок.  

Пиши ми кога ќе ја слушнеш „Кутија“. Дотогаш, сигурно се гледаме, ако не на друго место, барем на работилниците кои ги организираме неделава, што му пркосат на сѐ ова за кое пишав и повторно се за поголемата слика и за културата што уште сакаме да ја градиме овде.

Поздрав,

А