Го зборевме ова?: Страв ми е да помислам каде се затекнав

Драга моја Калина,

Не беше во право кога рече дека на осмомартовскиот марш во Скопје ќе се појави една десетина од луѓето што ги лајкуваа објавите на Слободен печат (бидејќи нив ги цитираше). И знам дека никогаш не ти било помило што не си во право отколку сега. Не знам колку луѓе имаше, но глетката на река граѓани што се слева долж булеварот Св. Климент Охридски беше сјајна, макар за момент почувствував дека не сме сами. Ќе те израдувам дека овојпат песимизмот за масовноста потфрли, и можеби една петтина од лајковите маршираше против она што го лајкуваа, коментираа и по ново: репостираа (реобјавуваа) – па објавите за насилството врз жените од вест, во тие два часа, се претворија во реално барање одговорност.

Бевме на улица, пред украдената биста на Вера Јоциќ за која уште никој од надлежните не пројави интерес, ја свиркавме Владата и викавме: „Жени, живот, слобода“ и „Нема да нѐ снема“. Ми беше мило што, иако во засрамувачки тажна околност, многумина дознаа која била Вера Јоциќ и дека нејзината сестра, склупторката Вида Јоциќ, е авторка на сега украдената биста и дека од декември нема новости за тоа каде се наоѓа и дали е стопена или препродадена.

Маршот во неделата беше разиграна турканица на јасни емоции; ќе пробам да ти доловам: говорите будеа гнев, причината поради која повеќето беа таму – бес, глетката на толку многу луѓе КОНЕЧНО надвор со тебе – надеж, збунетите шушкања за тоа зошто е важно да се зборува и за Палестина – разочарување, незнаењето за Вера Јоциќ – тага, отсуството на државното знаме (кое е наше, не само на оние од кои бараме одговорност!) – исто така разочарување, викањето што секнува по две-три повторувања (нешто за кое со тебе збориме на секој протест на кој одиме заедно) исто така разочарување… И покрај сите овие емоции кои се одредуваат како негативни, најсилно и најдолго ме држи единствената што отскокнува – надежта. Се надевам дека барем ќе ги држи и другите, зашто ни претстои нова трагична околност што треба да нѐ обедини – 16 март.

Во очи на овој 8 Март (ни) се случи огромна трагедија. Пред да почнам да ти пишувам, случајно, го читав расказот „Писмо“ од Миленко Јерговиќ. Расказот споделува писмо кое Јерговиќ требал да го испрати во Сараево од еден човек кој тој не го познавал до друг кој веќе бил починат. Не го сторил тоа и не му кажал на испраќачот дека писмото треба да стигне на непостоечка адреса. Го оставил во фиока и го прочитал кога и неговиот автор починал. Расказот почнува вака:

„Страв ми е да помислам каде всушност се затекнав. Во градот што е, како и сите други градови, полн бои, знаци и патокази што прецизно како метроном му ги одредуваат секому местото и смислата. Стотина километри од крајот на светот, тука луѓето ја планираат својата иднина, кондураџиите коваат зимски ѓонови, кројачите шијат костуми што од пригода до пригода ќе траат цел живот (...) Животот правилно пулсира, со ситни измами и одложувања, како игра со чекови и кредитни картички; луѓето траат во затворени кругови, трепкаат како неонска реклама, ритуално го живеат својот век, од утерус па до гроба, далечни од секоја апокалипса.“ (Јерговиќ 2019: 123)

Ако го извадам ова од контекстот во кој е напишан – војната во Сараево, ќе ти кажам дека во очи на 8 Март си донесов мала резолуција: Годинава ќе работам на тоа да не бидам слаба кога луѓе ќе се расправаат со мене дека феминизмот е непотребен, дека жените ги имаат сите права и сите сме еднакви – муабет што најчесто се претвора во понижување на кое (ти признавам) не сум секогаш способна да одговорам. Многу почесто, иако кажувам многу нешта, тоа што не наидувам на слух ме остава со насолзени очи и гнев што со недели го носам во мене. Ваквите разговори најчесто ги имам со конзервативни мажи (понекогаш отселени од Македонија кои се враќаат овде на одмор и за успат да ни посолат памет дека за ништо не нѐ бива), но неретко и со жени и девојки. Додека мислев на оваа моја одлука, се случи трагедијата и ми беше „страв да помислам каде се затекнав“.

Ако се задржиме на контекстот и го ставиме текстот во нашата реалност, вистината е дека крајот на светот е на нешто помалку од 4.000 километри од овде – каде „животот правилно пулсира, со ситни измами и одложувања“ и каде „луѓето траат во затворени кругови“. Во претходното писмо ми пишуваше за муабетот со твојата другарка Јагода, за статистиките што упатуваат на тоа дека Полска е број 1 најопасна земја да се биде за трета светска војна. Велиш кога во секојдневното живеење најголемиот страв ти е војна, како можеш да се бунтуваш против тоа? Жал ми е што на ова немам што да одговорам. Уште повеќе ми е жал што ќе додадам дека стравот во нашето секојдневно живеење сега отворено е насилството на кое како жени сме најизложени и незаштитени. Претпоставувам дека виде дека овој 8 Март имаше 8 пријави за семејно насилство. А, којзнае колку од нив не се пријавени.

Пред две недели ја читав Ирена Вркљан. Зборувајќи за животот од пред речиси 100 години (сликите од нејзиното детство во Кралството Југославија) во романот „Свила, ножици“ објавен 1987 таа пишува:

„На прагот меѓу детската соба и онаа со гостите што пијат пенливо вино, тешката рака на татко ми во мене засекогаш ја разбуди пасивноста пред насилството. Веќе не верував во правда. Врските со другите се истенчија и оттогаш секое насилство на посилниот носи мачнина во себе“ (Вркљан 2019: 18)

„Мрачен пејзаж за жените, таа хрватска низина под Сљеме, под планината што се лизга, што се тресе и предизвикува стравови. Мажите седат под „Старите покриви“ и јадат јагнешко, пијат матно бело вино, жените се влечни мазги, мајки, и по кратко време, уморни љубовници“. (Ibid. 46)

Под вториов извадок сум запишала: Кога ова ќе се смени од корен? Сега, истото го мислам и за првиот. До кога ќе маршираме за основните човекови права? Болната вистина е што и некогаш да се среди кај нас, секогаш ќе има делови од светот каде насилството врз жените ќе продолжи.

Пред некој ден за факултет пишував домашна: обид за сценарио што ја проблематизира смртната казна. Приказната ја поставив во Кабул, Авганистан, денешно време каде жена го убива својот маж кој не е насилен и е добар со неа. Убиството е кулминација на нејзината фрустрација од насилството што други мажи го вршат врз жените во старо-новиот режим на Талибанците. Професорката беше малку изненадена зошто сум одлучила да пишувам за тамошниот контекст. Се зачуди кога на прашањето „Како дојде до оваа идеја?“ ѝ одговорив: Многу често мислам и на жените во Авганистан. И на жените во Јемен, Судан и Иран и на сите жени кои остануваат најранливата категорија без оглед на тоа која војна каде се случува.

Вчера една колешка сподели дека пријател на татко ѝ и војник, кога ја прашал што студира и му кажала Општа и компаративна книжевност, тој ѝ рекол: „Оние што не можат друго во животот, пишуваат“. Веројатно, Калина, другите војуваат. 

Одовде, за војните, со кои ќе се согласам со тебе дека меѓу друго и нѐ плашат, немам што паметно да кажам. Ќе се повикам на  расказот на Јерговиќ, и повторно ќе го извадам од контекстот за кој е наменет, кој завршува вака:

„Писмата се веројатно последниот пат по кој може некому за сето тоа да му се каже. Сѐ друго што е напишано е само обид за создавање рамка за некоја нова стварност или за изнаоѓање можност што побезболно да се подели животот“.

Повторно; жал ми е што овие параграфи се применливи во нашата стварност сега. И онаа на светот.

Додека марширавме за 8 Март во грлото ми тежеше уште нешто за што ги прашував сите околу мене: Ќе дојдеа ли олку луѓе да не се случеше, пред сѐ, последниот фемицид (ако не од насилникот, извршен од задоцнетото (не)постапување), а потоа и уште неколкуте случаи на насилство врз партнерки, ќерки, пријателки – жени? Нивниот одговор беше: веројатно не.

Не можам да ти ветам дека следниот пат ќе зборувам за повесели работи (како што сака премиерот) или за поубави (како оние што ние се трудиме да ги најдеме). Ми останува да се надевам дека ќе излеземе на улица да искажеме емпатија за годишнината од најтажниот ден на нашата генерација – 16 март, денот кога загинаа 62 млади луѓе и уште 200 беа повредени во пожар за време на концерт.

Се бориме Калина, остани ми така, А.

---

Погоре цитираните книги: 

Вркљан, Ирена. Свила, ножици. Прев. Иван Шопов. Скопје: Бегемот, 2019.

Јерговиќ, Миленко. Сараевско марлборо. Прев. Ѓоко Здравески. Скопје: Бегемот, 2019.